پرینت

تأثیر آیین محرم بر کالبد شهرسنّتی در دوره معاصر ‏(مورد مطالعه: شهر آران و بیدگل)

مریم رضایی قلعه mail
کارشناس ارشد معماری منظر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران و مدرس دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)‏ قزوین
مریم رمضانی
کارشناس ارشد معماری منظر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران و مدرس موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی دیلمان

چکیده
آیین به عنوان موضوعی جدانشدنی از زندگی بشر از دیرباز تاکنون در ارتباطی تنگاتنگ با وی بوده است. در ایران پس از اسلام مهم‌ترین و ‏تأثیرگذارترین آیین، دین اسلام و آیین محرم است. استخوان‌بندی شهرهای سنتی ایران براساس همین نگرش شکل‌گرفته و به همین خاطر دارای اصولی ‏است که به آن نام شهر اسلامی داده شده‌است. گرچه عوامل مؤثر دیگری نیز در ساخت شهر اسلامی نقش داشته، اما همان‌طور که از اسم آن برمی‌آید ‏مهم‌ترین عامل اسلامی بودن، دیدگاه مردمان شهر است. آیین محرم نیز در واقع یک آیین دسته جمعی است که هر ساله تکرار می‌شود. این مراسم هم ‏بصورت ثابت (همچون ایجاد حسینیه‌ها و تکایا) و هم بصورت موقت (همچون بیرق و خیمه در زمان اجرای مراسم) بر روی کالبد و ظاهر شهر تأثیر گذاشته ‏است. تمامی این عناصر بر روی مخاطب مؤثر بوده و هر بار با تکرار این مراسم در ذهن وی زنده می‌گردد و پس از سال‌های متمادی به شکل عناصری ‏خاطره برانگیز و هویّت بخش در آمده‌اند و منظری آیینی را برای شهر به وجود آورده‌اند. آنچه در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است یافتن عامل ‏اصلی تأثیرگذار بر کالبد امروز شهر سنتی است. در کالبد بافت‌های تاریخی در دوره معاصر در شهرهای مختلف تغییر و تحولات بسیاری رخ داده است که ‏با نگرش‌ها و روش‌های مختلفی انجام گشته است.  اما آیا این تغییرات بر اساس اصل اولیه ایجاد این بافت‌ها یعنی همان آیین ایجاد گشته و یا از عاملی ‏دیگر سرچشمه می‌گیرد. برای پاسخ به این پرسش شهر کوچکی به نام آران و بیدگل به عنوان نمونه موردی انتخاب شده است که در جوار کویر مرنجاب در ‏نزدیکی کاشان قرار گرفته و در مسیر عبوری نبوده و هنوز بسیاری از نشانه‌های فرهنگی برخاسته از هویّت شهری خود را حفظ نموده است. یکی از همین ‏نشانه‌های فرهنگی، آیین های مذهبی است که منظر شهرهای اسلامی ما بر اساس آن شکل گرفته‌است. آیین‌های مذهبی و به طور اخص آیین محرم  ‏اثر‌گذاری بسیاری بر فرهنگ مردمان این دیار داشته و خود عاملی مؤثر در بالا بردن سطح سرمایه‌های محلی بافت تاریخی فرسوده این شهر نسبت به ‏موارد مشابه آن بوده است. برای شناخت تأثیرات آیین بر کالبد محلات امروز آران و بیدگل، بایست ابتدا فرهنگ مردمی را بشناسیم که این آیین در میان ‏آنهاست.  به همین علت از مشاهده و بررسی حضوری برای کسب دانش محیطی- اجتماعی استفاده شد. با حضور در شهر و میان مردم در زمان محرم و ‏غیر آن، سعی در درک هر چه بهتر این آیین، نحوه برگزاری آن و شناخت بافت اجتماعی شده است. بنابراین روش تحقیق کیفی می‌باشد. در همین راستا ‏چند مرکز محله قدیمی شهر به عنوان قطب های اصلی تأثیر آیین بر کالبد شهر در دو دوره تاریخی (معاصر و 1335) از دیدگاه کالبدی مورد تحلیل قرار ‏گرفت و تغییرات آن در دوره معاصر مشخص شد. همراه با این موضوع، ویژگی‌های اجتماعی مردم و نحوه برگزاری آیین محرم با حضور در کنار مردم، مورد ‏تحلیل قرار گرفت. در عین حال چگونگی احیای بافت تاریخی فرسوده شهری آران و بیدگل توسط مدیریت شهری و تعامل میان مردم و مدیریت شهری ‏مورد کنکاش قرار گرفت. نتایج این تحلیل‌ها در کنار هم نشان دهنده تأثیر آیین محرم به عنوان قوی‌ترین عامل اثرگذار بر تحولات بافت تاریخی دوره ‏معاصر در این شهر است.‎

واژگان کلیدی: آیین، محرم، حسینیه، مرکز محله، منظر ذهنی

پیوست ها:
دانلود این فایل (JULR1393010206.pdf)اصل مقاله[دانلود]4429 kB

دوره 1، شماره 2، پائیز و زمستان 1393، صص 1- 102


1- ارزیابی تأثیر قابلیّت توسعه فضای سبز با بکارگیری رهیافت پارک های جیبی در ارتقای کیفیّت منظر تاریخی شهر(مطالعه موردی: شهر قزوین)

رضا خیرالدین*؛ الهام کاکاوند؛ مرتضی امیدی 

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 2330)


2- سنجش تطبیقی تصویر ذهنی شهروندان و کارشناسان به مفهوم کیفیّت محیط شهری در طرح مسکن مهر (مطالعه موردی: شهر امیدیه)

محمدعلی فیروزی؛ مرتضی نعمتی؛ نادیا داری پور*

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 1390)


3- تدقیق انگاره های مؤثر بر طراحی مناسب پارک های شهری جهت استفاده نابينايان

محمدرضا بمانیان*؛ مرضیه دباغی خامنه؛ فریال احمدی

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 1300)


4- شناسایی الگوهای زیبایی شناسی منظر بومی گیلان مبتنی بر تحلیل منظر روستایی (نمونه موردی: روستای پس چپر)

مریم رمضانی؛ معصومه لیوانی*

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 2710)


5- بررسی مؤلفه های کیفیّت زندگی در فضاهای شهری (مطالعه موردی: شهر لامرد)

فرضعلی سالاری سردری*؛ مصطفی حیدری مقدم ؛ نوبخت سبحانی؛ اعظم عارفی

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 1880)


6- تأثیر آیین محرم بر کالبد شهرسنتی در دوره معاصر (مورد مطالعه: شهر آران و بیدگل)

مریم رضایی قلعه*؛ مریم رمضانی

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 4320)


7- تحلیلی بر روند شکل گیری پارادایم توسعه شهری پایدار با تأکید بر جریان های زیست محیطی

حامد مضطرزاده*؛ وحیده حجتی

text block مشاهده چکیده / file pdf-small دریافت اصل مقاله (K 2270)